Faliste linie, zamazany środek obrazu albo trudność z czytaniem drobnego druku mimo dobrze dobranych okularów mogą wskazywać na zmiany w centralnej części siatkówki. Takie objawy można wstępnie sprawdzić w domu prostym testem Amslera. Poniżej opisano, jak go wykonać, jak rozumieć jego wynik i dlaczego nieprawidłowy obraz siatki jest powodem do wizyty u okulisty.
Plamka żółta – mały obszar siatkówki odpowiedzialny za widzenie szczegółów
Siatkówka to cienka warstwa komórek światłoczułych, która wyściela tylną część gałki ocznej. Jej centralny fragment o średnicy około 5 mm to plamka żółta (macula). W jej środku znajduje się dołeczek środkowy, czyli zagłębienie z największą liczbą czopków. Czopki to komórki odpowiedzialne za ostrość i widzenie barw. Dzięki plamce można czytać, rozpoznawać twarze i dostrzegać drobne szczegóły. Zmiany w tym małym obszarze bywają więc szybko odczuwalne, choć na początku często dotyczą tylko jednego oka. Uszkodzenie plamki nie prowadzi do całkowitej utraty wzroku, bo widzenie obwodowe zwykle zostaje zachowane. Może jednak wyraźnie utrudniać codzienne czynności, które wymagają precyzji.
Czym jest test Amslera i co właściwie bada?
Siatka Amslera to kwadrat pokryty gęstą siatką linii. W jego centrum znajduje się wyraźny punkt fiksacji, czyli punkt, na który się patrzy. Oglądana z odpowiedniej odległości siatka obejmuje około 10 stopni pola widzenia centralnego, a więc obszar odpowiadający plamce. Test pozwala zauważyć zniekształcenia obrazu i ubytki w tym obszarze. Jest to badanie przesiewowe i subiektywne, bo jego wynik zależy od tego, co dostrzega osoba badana. Uzupełnia ono badanie okulistyczne, ale go nie zastępuje. Siatkę można wydrukować albo otrzymać w gabinecie okulistycznym. Warto za każdym razem korzystać z tej samej wersji, bo ułatwia to porównywanie wyników.
Jak poprawnie wykonać test Amslera w domu? Instrukcja krok po kroku
- Siatkę umieszcza się na wysokości oczu, w odległości około 30–40 cm.
- Oświetlenie powinno być dobre i równomierne, bez odblasków.
- Zakłada się okulary do bliży lub soczewki używane do czytania.
- Jedno oko zasłania się dłonią, bez uciskania gałki ocznej.
- Wzrok kieruje się wyłącznie na centralny punkt.
- Nie przesuwając wzroku, sprawdza się, czy wszystkie linie są proste, ciągłe i jednakowo wyraźne, a kratki mają równą wielkość.
- Badanie powtarza się dla drugiego oka.
Każde oko trzeba badać osobno. Gdy patrzy się obojgiem oczu, zdrowe oko potrafi „przykryć” ubytki w drugim. Zmiany mogą wtedy długo pozostać niezauważone.
Niepokojące wyniki – jak wyglądają zniekształcenia obrazu?
Ocenę okulisty wymagają następujące nieprawidłowości:
- metamorfopsje, czyli faliste, pogięte lub łamane linie – mogą świadczyć o uniesieniu lub obrzęku siatkówki w obrębie plamki, np. przez gromadzący się płyn,
- mroczek centralny, czyli szara lub ciemna plama w środku siatki – sugeruje obszar, w którym siatkówka słabiej reaguje na światło,
- brakujące fragmenty linii – ubytki w polu widzenia, które mogą odpowiadać miejscom uszkodzenia komórek światłoczułych,
- rozmycie części kratek – miejscowe pogorszenie ostrości obrazu,
- zmiana wielkości obrazu – niektóre kratki wydają się mniejsze lub większe od pozostałych, co bywa związane z przesunięciem komórek siatkówki.
Każda z tych obserwacji wskazuje tylko na możliwość zmian w plamce. Ich przyczynę może ustalić wyłącznie badanie okulistyczne.
Zwyrodnienie plamki żółtej związane z wiekiem – postać sucha i wysiękowa
AMD, czyli zwyrodnienie plamki związane z wiekiem, to przewlekła choroba siatkówki. Dotyczy głównie osób po 50.–55. roku życia. W postaci suchej pod siatkówką gromadzą się druzy, czyli żółtawe złogi produktów przemiany materii. Z czasem może dojść do zaniku geograficznego, czyli powstania ograniczonych obszarów, w których komórki obumierają. Postać sucha rozwija się zwykle powoli. Jest częstsza i u części chorych może przejść w postać wysiękową.
W postaci wysiękowej pod siatkówką rozwijają się nieprawidłowe naczynia. Proces ten nazywa się neowaskularyzacją. Z takich naczyń przesiąka płyn lub krew, więc objawy mogą narastać szybko, w ciągu kilku tygodni.
Do czynników ryzyka AMD należą:
- wiek,
- palenie tytoniu,
- AMD w rodzinie,
- nadciśnienie tętnicze,
- zaburzenia lipidowe (nieprawidłowy poziom cholesterolu i innych tłuszczów we krwi).
Co dalej po nieprawidłowym teście? Diagnostyka w gabinecie okulistycznym
Nieprawidłowy wynik testu sprawdza się w gabinecie za pomocą kilku badań. Okulista ocenia ostrość wzroku i bada dno oka w szerokiej źrenicy, czyli po zakropleniu kropli rozszerzających źrenicę. Optyczna koherentna tomografia (OCT) pokazuje kolejne warstwy siatkówki i pozwala wykryć płyn. Angio-OCT pokazuje przepływ krwi i nieprawidłowe naczynia bez podawania kontrastu. W niektórych przypadkach wykonuje się też mikroperymetrię, która mierzy czułość poszczególnych punktów siatkówki w okolicy plamki. Dopiero zestawienie tych wyników pozwala określić rodzaj zmian i ocenić, czy potrzebne jest leczenie zwyrodnienia plamki żółtej, czy na tym etapie wystarczy dalsza obserwacja.
Regularne samobadanie jako element obserwacji pacjenta
Osoby z rozpoznanym AMD lub z czynnikami ryzyka często wykonują test Amslera regularnie, np. raz w tygodniu, zawsze w tych samych warunkach. Pozwala to zauważyć, że objawy zmieniają się w okresie między wizytami kontrolnymi. Warto zapisywać datę badania i zaznaczać na siatce zauważone zniekształcenia, aby móc przekazać te informacje lekarzowi. Gorszy wynik testu nie mówi jednak, jakiego rodzaju są zmiany ani jak bardzo choroba jest zaawansowana. To ocenia okulista na podstawie badań obrazowych.
Podsumowanie
Test Amslera to proste narzędzie do samodzielnej obserwacji, które może zwrócić uwagę na zmiany w widzeniu centralnym. Jego wynik nie jest rozpoznaniem, tylko sygnałem, że potrzebne są dokładniejsze badania. Podstawą oceny stanu plamki żółtej i śledzenia zmian w czasie pozostają regularne kontrole okulistyczne.